صنعت نفت ایران، با ذخایر عظیم و موقعیت استراتژیک، در آستانه تحولی بزرگ قرار دارد. وبسایت معتبر اویل پرایس در تحلیلهای خود، احیای این صنعت را نه تنها ممکن، بلکه اجتنابناپذیر میداند.
افزایش تقاضای جهانی نفت، قراردادهای منطقهای کلیدی مانند سوآپ گازی ترکمنستان-آذربایجان از طریق ایران، و هدف بلندپروازانه تولید 5 میلیون بشکه در روز، همگی نشاندهنده پتانسیل ایران برای بازگشت به جایگاه پیشین خود در بازار جهانی انرژی هستند. اما این مسیر نیازمند سرمایهگذاری کلان 145 میلیارد دلاری و غلبه بر چالشهایی نظیر تحریمها و فرسودگی زیرساختهاست. در این مقاله، به بررسی ابعاد این فرصت تاریخی و موانع پیشرو میپردازیم و چشماندازی از آینده صنعت نفت ایران ارائه میکنیم.
اویل پرایس به دلایل زیر احیای صنعت نفت ایران را محتمل و حتی اجتنابناپذیر دانسته است:
- افزایش تقاضای جهانی نفت:
- با وجود حرکت جهانی به سمت انرژیهای تجدیدپذیر، تقاضای نفت همچنان برای صنایع پتروشیمی، حملونقل سنگین و بازارهای در حال توسعه (مانند آسیا) بالاست. اویل پرایس در تحلیلهای خود اشاره کرده که رشد تقاضای جهانی، بهویژه در چین و هند، فرصتهایی برای ایران ایجاد میکند. برای مثال، در سال 2024، ایران 1.56 میلیون بشکه در روز نفت صادر کرده که عمدتاً به چین بوده و حدود 35 میلیارد دلار درآمد داشته است.
- پیشبینی میشود که تقاضای جهانی تا اواسط دهه 2030 به اوج خود برسد، که این موضوع به ایران فرصت میدهد تا با افزایش تولید، سهمی از بازار را بگیرد.
موقعیت ژئوپلیتیکی و ذخایر عظیم:
- ایران سومین دارنده بزرگ ذخایر نفتی جهان (158 میلیارد بشکه) و دومین دارنده ذخایر گازی (33 تریلیون مترمکعب) است. این ذخایر عظیم، همراه با موقعیت استراتژیک ایران در خلیج فارس و نزدیکی به بازارهای آسیایی، احیای صنعت نفت را از نظر اقتصادی جذاب میکند
- اویل پرایس تأکید کرده که حتی با وجود تحریمها، ایران توانسته با دور زدن محدودیتها (مثلاً از طریق شبکههای مخفی و فروش به چین) صادرات خود را افزایش دهد.
- قراردادهای منطقهای:
- قراردادهای گازی منطقهای، مانند توافق سهجانبه ایران، ترکمنستان و آذربایجان برای سوآپ گازی، نشاندهنده نقش ایران بهعنوان هاب انرژی منطقه است. در این توافق (امضا شده در نوامبر 2021)، ترکمنستان سالانه 1.5 تا 2 میلیارد مترمکعب گاز به ایران تحویل میدهد و ایران مقدار معادل آن را به آذربایجان ارسال میکند. این قرارداد، که تا 2024 به دلیل عدم تمدید متوقف شد، پتانسیل ایران برای احیای زیرساختهای گازی و افزایش نفوذ منطقهای را نشان میدهد.
- نیاز به سرمایهگذاری و بازسازی:
- اویل پرایس به نیاز ایران به سرمایهگذاری خارجی برای احیای صنعت نفت اشاره کرده است. ایران برای رسیدن به هدف تولید 5 میلیون بشکه در روز به 145 میلیارد دلار سرمایهگذاری تا سال 2030 نیاز دارد. این سرمایهگذاری برای توسعه میادین نفتی (مانند آزادگان جنوبی)، نوسازی زیرساختها و افزایش ظرفیت پالایشگاهی ضروری است.
2. هدف تولید 5 میلیون بشکه در روز
ایران هدف بلندپروازانهای برای افزایش تولید نفت به 5 میلیون بشکه در روز تعیین کرده است. بیایید این هدف را بررسی کنیم:
- وضعیت کنونی تولید:
- در سال 2024، تولید نفت ایران حدود 3.5 میلیون بشکه در روز بوده است، که نسبت به 3.3 میلیون بشکه در سال 2023 افزایش نشان میدهد.
- در سال 2020، تولید به دلیل تحریمها و همهگیری کرونا به کمترین سطح در 40 سال گذشته (کمتر از 2 میلیون بشکه در روز) رسید. اما از سال 2021، با افزایش تقاضا و دور زدن تحریمها، تولید بهبود یافته است.
- چالشهای رسیدن به 5 میلیون بشکه:
- تحریمها: تحریمهای آمریکا از سال 2018 (پس از خروج از برجام) صادرات و سرمایهگذاری خارجی در صنعت نفت ایران را محدود کرده است. اویل پرایس اشاره کرده که ایران با وجود تحریمها، صادرات خود را به 1.5 میلیون بشکه در روز در سال 2024 رسانده، اما برای رسیدن به ظرفیت کامل (3.8 میلیون بشکه در روز بدون تحریم) نیاز به رفع موانع دارد.
- زیرساختهای فرسوده: بسیاری از میادین نفتی ایران (مانند آغاجاری) به دلیل کاهش سرمایهگذاری و فناوری قدیمی در حال کاهش تولید هستند. برای مثال، میدان آغاجاری 99.58% ذخایر خود را برداشت کرده و تا 2024 به حد اقتصادی خود میرسد.
- نیاز به فناوری پیشرفته: توسعه میادین مشترک (مانند آزادگان و یادآوران) نیازمند فناوری غربی است که به دلیل تحریمها در دسترس نیست.
- فرصتها:
- رفع احتمالی تحریمها: وزیر نفت ایران در سال 2025 اعلام کرد که در صورت رفع تحریمها، تولید میتواند به سطح سال 2015 (حدود 3.8 تا 4 میلیون بشکه در روز) بازگردد.
- سرمایهگذاری خارجی: ایران با چین و روسیه قراردادهایی برای توسعه صنعت نفت امضا کرده است. برای مثال، روسیه متعهد به سرمایهگذاری 40 میلیارد دلاری تا سال 2030 شده است، هرچند این رقم تنها یکچهارم نیاز کل است.
- چین بهعنوان خریدار اصلی: بیش از 50% صادرات نفت ایران به چین است، که تحریمهای آمریکا را نادیده میگیرد. این رابطه میتواند سرمایهگذاری چین در میادین ایران را تقویت کند.
3. نیاز به 145 میلیارد دلار سرمایهگذاری
ایران برای احیای صنعت نفت و رسیدن به هدف 5 میلیون بشکه در روز به 145 میلیارد دلار سرمایهگذاری تا سال 2030 نیاز دارد. این سرمایهگذاری در حوزههای زیر صرف خواهد شد:
- بخش بالادستی (Upstream):
- توسعه میادین جدید مانند آزادگان جنوبی (هدف تولید 320,000 بشکه در روز تا 2023) و میادین مشترک با عراق و قطر.
- تزریق گاز به میادین قدیمی برای حفظ فشار و افزایش برداشت. ایران نیاز به تزریق 300 میلیون مترمکعب گاز در روز دارد، اما در سال 2017 تنها 80-90 میلیون مترمکعب تزریق میکرد.
- بخش میاندستی (Midstream):
- توسعه خطوط لوله، مانند خط لوله گاز ایران-عمان یا IGAT XI (از بوشهر به تهران).
- بازسازی پایانههای صادراتی مانند بندر ماهشهر و آبادان.
- بخش پاییندستی (Downstream):
- افزایش ظرفیت پالایشگاهی، مانند پالایشگاه لاوان که قصد دارد تولید خود را 1 میلیون لیتر در روز افزایش دهد.
- توسعه صنعت پتروشیمی برای افزایش صادرات محصولات با ارزش افزوده.
- منابع تأمین سرمایه:
- داخلی: ایران در سالهای اخیر سالانه 6.5 میلیارد دلار در صنعت نفت سرمایهگذاری کرده، که بسیار کمتر از نیاز است.
- خارجی: قراردادهای با چین (مانند توسعه میدان آزادگان جنوبی با 2.5 میلیارد دلار) و روسیه.
- چالشها: تحریمها مانع جذب سرمایهگذاری غربی شده و شرکتهای چینی و روسی به دلیل عدم تعهد کامل، پروژهها را کند پیش بردهاند.
4. خط لوله گاز ترکمنستان-آذربایجان از طریق ایران
توافق سوآپ گازی ترکمنستان-آذربایجان-ایران نمونهای از نقش ایران در قراردادهای منطقهای است:
- جزئیات توافق:
- در نوامبر 2021، سه کشور توافقی برای سوآپ 1.5 تا 2 میلیارد مترمکعب گاز در سال امضا کردند. ترکمنستان گاز را به ایران (بندر نکا) تحویل میداد و ایران مقدار معادل آن را از شمالغرب به آذربایجان ارسال میکرد. ایران بهعنوان کارمزد، بخشی از گاز را برای مصرف داخلی در استانهای شمالی نگه میداشت.
- این توافق تا اوایل 2024 ادامه داشت، اما به دلیل عدم تمدید قرارداد توسط ترکمنستان و آذربایجان متوقف شد.
- اهمیت برای ایران:
- این قرارداد نشاندهنده پتانسیل ایران بهعنوان هاب گازی منطقه است، بهویژه با توجه به 35% از کل خطوط لوله فعال خاورمیانه که در ایران قرار دارند.
- تقویت روابط با ترکمنستان و آذربایجان میتواند به احیای دیگر پروژههای گازی، مانند خط لوله گاز ایران-عمان یا صادرات گاز به عراق، کمک کند.
- چالشها:
- بدهیهای ایران به ترکمنستان (به دلیل مشکلات پرداخت در سالهای گذشته) باعث کاهش واردات گاز از این کشور شده است.
- توقف توافق سوآپ در 2024 نشاندهنده شکنندگی این قراردادها در برابر مسائل سیاسی و اقتصادی است.
5. تحلیل کلی و چشمانداز
- چشمانداز مثبت:
- اویل پرایس احیای صنعت نفت ایران را به دلیل ذخایر عظیم، تقاضای جهانی، و توانایی ایران در دور زدن تحریمها اجتنابناپذیر میداند. صادرات نفت ایران در سال 2024 به بالاترین سطح در 6 سال گذشته (1.56 میلیون بشکه در روز) رسید.
- قراردادهای منطقهای و سرمایهگذاریهای چین و روسیه میتوانند زیرساختهای نفت و گاز ایران را تقویت کنند.
- در صورت رفع تحریمها، ایران میتواند به سرعت تولید خود را به 3.8 میلیون بشکه در روز برساند و در بلندمدت به 5 میلیون بشکه نزدیک شود.
- چالشها:
- تحریمها همچنان بزرگترین مانع هستند، بهویژه برای جذب فناوری و سرمایهگذاری غربی.
- میادین قدیمی و کمبود تزریق گاز باعث کاهش تولید میشوند. بدون سرمایهگذاری کافی، 2.3 تا 2.7 میلیارد بشکه نفت در مخازن ایران غیرقابلاستخراج خواهد ماند.
- رقابت با همسایگان (مانند عراق و قطر) در میادین مشترک، به دلیل برتری فناوری و سرمایهگذاری آنها، ایران را در موضع ضعف قرار داده است.
