نفت، فراتر از یک منبع انرژی، همیشه یک ابزار سیاسی بوده است. مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی، از تحریمها گرفته تا جنگها و اختلافات بینالمللی، تأثیر عمیقی بر صنعت نفت دارند. این عوامل میتوانند زنجیره تولید و عرضه را مختل کنند، قیمتها را به نوسان درآورند و سرمایهگذاری در این صنعت را با ریسکهای بزرگی روبهرو سازند. در جهانی که اقتصاد و سیاست به هم گره خوردهاند، صنعت نفت اغلب در مرکز طوفانهای ژئوپلیتیکی قرار دارد و این موضوع آینده آن را پیچیدهتر میکند.
یکی از بارزترین نمونههای تأثیر مسائل سیاسی، تحریمهاست. وقتی کشوری مثل ایران یا ونزوئلا تحت تحریمهای بینالمللی قرار میگیرد، صادرات نفتش به شدت محدود میشود. این نهتنها درآمد آن کشور را کاهش میدهد، بلکه عرضه جهانی نفت را هم تحت فشار قرار میدهد. مثلاً تحریمهای آمریکا علیه ایران در سالهای اخیر، میلیونها بشکه نفت را از بازار خارج کرد و قیمتها را بهطور موقت بالا برد. اما این فقط یک روی سکه است؛ در مقابل، کشورهایی مثل عربستان سعودی یا روسیه گاهی تولیدشان را افزایش میدهند تا جای خالی را پر کنند، که خودش به رقابتها و تنشهای سیاسی دامن میزند.
جنگها و درگیریها هم نقش بزرگی در این معادله دارند. خاورمیانه، که قلب تولید نفت جهان است، دهههاست با ناآرامی دستوپنجه نرم میکند. حمله به تأسیسات نفتی آرامکو در عربستان در سال 2019 نمونهای از این بود که چطور یک درگیری میتواند تولید را مختل کند و بازارها را به هم بریزد. در چنین شرایطی، قیمت نفت معمولاً جهش میکند، اما این افزایش موقتی است و اغلب با افت سرمایهگذاری بلندمدت همراه میشود؛ چون شرکتها و سرمایهگذاران از ریسک مناطق ناپایدار میترسند.
اختلافات بین کشورها هم به این پیچیدگی اضافه میکند. مثلاً تنش بین روسیه و اوکراین، که هر دو در مسیر خطوط انتقال انرژی قرار دارند، عرضه گاز و نفت به اروپا را تهدید کرده است. یا رقابت بین آمریکا و چین، که حالا به یک جنگ سرد اقتصادی تبدیل شده، بر تصمیمگیریهای نفتی تأثیر میگذارد. وقتی ابرقدرتها برای تسلط بر منابع یا مسیرهای تجاری کشمکش میکنند، صنعت نفت اغلب قربانی این بازی قدرت میشود. این مسائل نهتنها عرضه را مختل میکنند، بلکه پیشبینی آینده بازار را هم برای تولیدکنندگان سختتر میکنند.
این عوامل سیاسی و ژئوپلیتیکی، سرمایهگذاری در صنعت نفت را هم تحتالشعاع قرار دادهاند. شرکتهای بزرگ مثل شل یا اکسونموبیل، که پروژههایشان به میلیاردها دلار سرمایه نیاز دارد، در مناطق پرتنش با احتیاط بیشتری عمل میکنند. سرمایهگذاران هم ترجیح میدهند پولشان را جایی ببرند که ریسک کمتری داشته باشد، مثل انرژیهای تجدیدپذیر. این یعنی پروژههای جدید نفتی، بهویژه در میادین پرهزینه مثل قطب شمال یا آبهای عمیق، کمتر جذاب شدهاند.
با این حال، صنعت نفت همیشه نشان داده که میتواند با شرایط سخت سازگار شود. برخی کشورها و شرکتها از این تنشها به نفع خود استفاده میکنند؛ مثلاً با افزایش تولید در زمان کمبود عرضه، یا با توسعه فناوریهایی که وابستگی به مناطق پرریسک را کم میکند. اما واقعیت این است که مسائل ژئوپلیتیکی مثل سایهای دائمی بر این صنعت باقی خواهند ماند. آینده نفت نهتنها به عرضه و تقاضا، بلکه به بازیهای سیاسی و توازن قدرت در جهان بستگی دارد. این صنعت باید یاد بگیرد که در این میدان پرآشوب، همچنان سرپا بماند.
